跳到主要内容

東京大学 情報理工学研究科 2019年8月実施 数学 第1問

Author

Miyake

Description

正方行列A,BA,B

A=(120212021),B=(023132302313230)A=\begin{pmatrix} 1 & \sqrt{2} & 0 \\ \sqrt{2} & 1 & \sqrt{2} \\ 0 & \sqrt{2} & 1\\ \end{pmatrix}, B=\begin{pmatrix} 0 &-\dfrac{2}{3} &\dfrac{1}{3} \\ \dfrac{2}{3} &0 &-\dfrac{2}{3} \\ -\dfrac{1}{3} &\dfrac{2}{3} &0 \\ \end{pmatrix}

とする.また,行列IIは単位行列とする.実正方行列XXに対して,exp(X)\exp(X)

exp(X)=k=0(1k!Xk)=I+X+12!X2+13!X3+\exp(X)=\sum_{k=0}^\infty(\frac{1}{k!}X^{k})=I+X+\frac{1}{2!}X^2+\frac{1}{3!}X^3+\ldots

と定義するとき,以下の問いに答えよ.

(1)、AAの全ての固有値と,それらに対応する固有ベクトルを求めよ.ただし,固有ベクトルとして、ノルムは1かつ第一要素は非負実数であるものを選べ.

(2)、非負整数nnに対して,AnA^{n}を求めよ.

(3)、exp(A)\exp(A)を求めよ.

(4)、α\alphaを実数とするとき、exp(αB)\exp(\alpha B)が次式のように表せることを示せ.

exp(αB)=I+(sinα)B+(1cosα)B2\exp(\alpha B)=I+(\sin\alpha)B+(1-\cos\alpha)B^2

ただし、ケーリー・ハミルトンの定理を用いてもよい.

(5)、3次元実ベクトルα\alphaが与えられたとき、3次元実ベクトルxxに関する関数ff

f(x)=k=1nexp(2πknB)αx2f(x)=\sum_{k=1}^{n}\left \Vert\exp(\frac{2\pi k}{n}B)\alpha-x \right \Vert ^2

とおく.ただし、n2n\ge2とする.このとき、x=(I+B2)αx=(I+B^2)\alphaにおいてffが最小になることを示せ.

Kai

(1)

AA の固有値を λ\lambda とすると、

0=1λ2021λ2021λ=(1λ)32(1λ)2(1λ)=(λ+1)(λ1)(λ3)\begin{aligned} 0 &= \begin{vmatrix} 1 - \lambda & \sqrt{2} & 0 \\ \sqrt{2} & 1 - \lambda & \sqrt{2} \\ 0 & \sqrt{2} & 1 - \lambda \end{vmatrix} \\ &= (1 - \lambda)^3 - 2 (1 - \lambda) - 2 (1 - \lambda) \\ &= - ( \lambda + 1 ) ( \lambda - 1 ) ( \lambda - 3 ) \end{aligned}

なので、 λ=1,1,3\lambda = -1, 1, 3 である。

固有値 λ=1\lambda = -1 に対応する固有ベクトルを求めるため、

(120212021)(xyz)=(xyz)\begin{aligned} \begin{pmatrix} 1 & \sqrt{2} & 0 \\ \sqrt{2} & 1 & \sqrt{2} \\ 0 & \sqrt{2} & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} x \\ y \\ z \end{pmatrix} = - \begin{pmatrix} x \\ y \\ z \end{pmatrix} \end{aligned}

とおくと、 y=2x=2zy = - \sqrt{2} x = - \sqrt{2} z を得る。

固有値 λ=1\lambda = 1 に対応する固有ベクトルを求めるため、

(120212021)(xyz)=(xyz)\begin{aligned} \begin{pmatrix} 1 & \sqrt{2} & 0 \\ \sqrt{2} & 1 & \sqrt{2} \\ 0 & \sqrt{2} & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} x \\ y \\ z \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} x \\ y \\ z \end{pmatrix} \end{aligned}

とおくと、 y=0,x+z=0y=0, x+z=0 を得る。

固有値 λ=3\lambda = 3 に対応する固有ベクトルを求めるため、

(120212021)(xyz)=3(xyz)\begin{aligned} \begin{pmatrix} 1 & \sqrt{2} & 0 \\ \sqrt{2} & 1 & \sqrt{2} \\ 0 & \sqrt{2} & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} x \\ y \\ z \end{pmatrix} = 3 \begin{pmatrix} x \\ y \\ z \end{pmatrix} \end{aligned}

とおくと、 y=2x=2zy = \sqrt{2} x = \sqrt{2} z を得る。

以上より、固有値 λ=1,1,3\lambda = -1, 1, 3 に対応する固有ベクトルは、次のように選べる:

12(121),  12(101),  12(121).\begin{aligned} \frac{1}{2} \begin{pmatrix} 1 \\ - \sqrt{2} \\ 1 \end{pmatrix} , \ \ \frac{1}{\sqrt{2}} \begin{pmatrix} 1 \\ 0 \\ -1 \end{pmatrix} , \ \ \frac{1}{2} \begin{pmatrix} 1 \\ \sqrt{2} \\ 1 \end{pmatrix} . \end{aligned}

(2)

上で求めた固有値・固有ベクトルを使って、次のようにおく:

V=12(121202121),  C=(100010003).\begin{aligned} V = \frac{1}{2} \begin{pmatrix} 1 & \sqrt{2} & 1 \\ - \sqrt{2} & 0 & \sqrt{2} \\ 1 & - \sqrt{2} & 1 \end{pmatrix} , \ \ C = \begin{pmatrix} -1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 3 \end{pmatrix} . \end{aligned}

このとき、

V1=12(121202121)A=VCV1\begin{aligned} V^{-1} &= \frac{1}{2} \begin{pmatrix} 1 & - \sqrt{2} & 1 \\ \sqrt{2} & 0 & - \sqrt{2} \\ 1 & \sqrt{2} & 1 \end{pmatrix} \\ A &= V C V^{-1} \end{aligned}

であるから、

An=VCnV1=14(121202121)((1)n00010003n)(121202121)=14((1)n+2+3n2(1)n+23n(1)n2+3n2(1)n+23n2(1)n+23n2(1)n+23n(1)n2+3n2(1)n+23n(1)n+2+3n)\begin{aligned} A^n &= V C^n V^{-1} \\ &= \frac{1}{4} \begin{pmatrix} 1 & \sqrt{2} & 1 \\ - \sqrt{2} & 0 & \sqrt{2} \\ 1 & - \sqrt{2} & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} (-1)^n & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 3^n \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & - \sqrt{2} & 1 \\ \sqrt{2} & 0 & - \sqrt{2} \\ 1 & \sqrt{2} & 1 \end{pmatrix} \\ &= \frac{1}{4} \begin{pmatrix} (-1)^n + 2 + 3^n & -\sqrt{2} \cdot (-1)^n + \sqrt{2} \cdot 3^n & (-1)^n - 2 + 3^n \\ -\sqrt{2} \cdot (-1)^n + \sqrt{2} \cdot 3^n & 2 \cdot (-1)^n + 2 \cdot 3^n & -\sqrt{2} \cdot (-1)^n + \sqrt{2} \cdot 3^n \\ (-1)^n - 2 + 3^n & -\sqrt{2} \cdot (-1)^n + \sqrt{2} \cdot 3^n & (-1)^n + 2 + 3^n \end{pmatrix} \end{aligned}

を得る。

(3)

expA=k=01k!Ak=14k=01k!((1)k+2+3k2(1)k+23k(1)k2+3k2(1)k+23k2(1)k+23k2(1)k+23k(1)k2+3k2(1)k+23k(1)k+2+3k)=14(e1+2e+e32e1+2e3e12e+e32e1+2e32e1+2e32e1+2e3e12e+e32e1+2e3e1+2e+e3)\begin{aligned} \exp A &= \sum_{k=0}^\infty \frac{1}{k!} A^k \\ &= \frac{1}{4} \sum_{k=0}^\infty \frac{1}{k!} \begin{pmatrix} (-1)^k + 2 + 3^k & -\sqrt{2} \cdot (-1)^k + \sqrt{2} \cdot 3^k & (-1)^k - 2 + 3^k \\ -\sqrt{2} \cdot (-1)^k + \sqrt{2} \cdot 3^k & 2 \cdot (-1)^k + 2 \cdot 3^k & -\sqrt{2} \cdot (-1)^k + \sqrt{2} \cdot 3^k \\ (-1)^k - 2 + 3^k & -\sqrt{2} \cdot (-1)^k + \sqrt{2} \cdot 3^k & (-1)^k + 2 + 3^k \end{pmatrix} \\ &= \frac{1}{4} \begin{pmatrix} e^{-1} + 2e + e^3 & -\sqrt{2} e^{-1} + \sqrt{2} e^3 & e^{-1} - 2e + e^3 \\ -\sqrt{2} e^{-1} + \sqrt{2} e^3 & 2 e^{-1} + 2 e^3 & -\sqrt{2} e^{-1} + \sqrt{2} e^3 \\ e^{-1} - 2e + e^3 & -\sqrt{2} e^{-1} + \sqrt{2} e^3 & e^{-1} + 2e + e^3 \end{pmatrix} \end{aligned}

(4)

BB の固有多項式を φ(x)\varphi(x) とする:

φ(x)=det(BxI)=x3x.\begin{aligned} \varphi(x) = \det (B - xI) = -x^3 - x . \end{aligned}

ケーリー・ハミルトンの定理より、

φ(B)=B3B=0  B3=B\begin{aligned} \varphi(B) &= -B^3 - B = 0 \\ \therefore \ \ B^3 &= - B \end{aligned}

であるから、

exp(αB)=I+αB+12!(αB)2+13!(αB)3+14!(αB)4+=I+αB+12!α2B213!α3B14!α4B2+=I+(α13!α3)B+(12!α214!α4)B2=I+(sinα)B+(1cosα)B2\begin{aligned} \exp (\alpha B) &= I + \alpha B + \frac{1}{2!} (\alpha B)^2 + \frac{1}{3!} (\alpha B)^3 + \frac{1}{4!} (\alpha B)^4 + \cdots \\ &= I + \alpha B + \frac{1}{2!} \alpha^2 B^2 - \frac{1}{3!} \alpha^3 B - \frac{1}{4!} \alpha^4 B^2 + \cdots \\ &= I + \left( \alpha - \frac{1}{3!} \alpha^3 \cdots \right) B + \left( \frac{1}{2!} \alpha^2 - \frac{1}{4!} \alpha^4 \cdots \right) B^2 \\ &= I + \left( \sin \alpha \right) B + \left( 1 - \cos \alpha \right) B^2 \end{aligned}

となる。

(5)

f(x)=k=1nexp(2kπnB)ax2=k=1n(exp(2kπnB)ax)T(exp(2kπnB)ax)=k=1n(xTx2aTexp(2kπnB)Tx+aTexp(2kπnB)Texp(2kπnB)a)=k=1nxTx2aT(k=1nexp(2kπnB))Tx+aT(k=1nexp(2kπnB)Texp(2kπnB))a\begin{aligned} f(x) &= \sum_{k=1}^n ||\exp \bigg( \frac{2k \pi}{n} B \bigg) a - x ||^2 \\ &= \sum_{k=1}^n \bigg( \exp \bigg( \frac{2k \pi}{n} B \bigg)a - x \bigg)^T \bigg( \exp \bigg( \frac{2k \pi}{n} B \bigg)a - x \bigg) \\ &= \sum_{k=1}^n \bigg( x^T x - 2a^T \exp \bigg( \frac{2k \pi}{n} B\bigg)^T x + a^T \exp \bigg( \frac{2k \pi}{n} B\bigg)^T \exp \bigg(\frac{2k \pi}{n} B \bigg) a \bigg) \\ &= \sum_{k=1}^n x^T x - 2a^T \bigg(\sum_{k=1}^n \exp \bigg(\frac{2k \pi}{n} B \bigg) \bigg)^T x + a^T \bigg(\sum_{k=1}^n \exp \bigg( \frac{2k \pi}{n} B\bigg)^T \exp \bigg(\frac{2k \pi}{n} B \bigg) \bigg) a \end{aligned}

BBは反対称行列なので、BT=BB^T = -B、よって

exp(2kπnB)Texp(2kπnB)=exp(2kπnBT)exp(2kπnB)=exp(2kπn(BT+B))=exp(2kπnO)=I\begin{aligned} \exp \bigg( \frac{2k \pi}{n} B\bigg)^T \exp \bigg(\frac{2k \pi}{n} B \bigg) &= \exp \bigg( \frac{2k \pi}{n} B^T\bigg) \exp \bigg(\frac{2k \pi}{n} B \bigg) \\ &= \exp \bigg(\frac{2k \pi}{n} (B^T + B) \bigg) \\ &= \exp \big(\frac{2k \pi}{n} O \big) = I \end{aligned}

また、(4)で得た

exp(αB)=I+(sinα)B+(1cosα)B2\exp (\alpha B) = I + \left( \sin \alpha \right) B + \left( 1 - \cos \alpha \right) B^2

α=2kπn\alpha = \frac{2k \pi}{n} を代入すると、

exp(2kπnB)=I+(sin2kπn)B+(1cos2kπn)B2\exp (\frac{2k \pi}{n} B) = I + \left( \sin \frac{2k \pi}{n} \right) B + \left( 1 - \cos \frac{2k \pi}{n} \right) B^2

を得るので

k=1nexp(2kπnB)=k=1n(I+(sin2kπn)B+(1cos2kπn)B2)=k=1nI+(k=1nsin(2kπn))B+k=1nB2(k=1n(cos2kπn))B2=nI+0+nB20=nI+nB2\begin{aligned} \sum_{k=1}^n \exp \bigg(\frac{2k \pi}{n} B \bigg) &= \sum_{k=1}^n \bigg(I + \bigg( \sin \frac{2k \pi}{n} \bigg) B + \bigg( 1 - \cos \frac{2k \pi}{n} \bigg)B^2 \bigg) \\ &= \sum_{k=1}^n I + \bigg( \sum_{k=1}^n \sin \bigg( \frac{2k \pi}{n} \bigg) \bigg)B + \sum_{k=1}^n B^2 - \bigg( \sum_{k=1}^n \bigg(\cos \frac{2k \pi}{n} \bigg) \bigg) B^2 \\ &= nI + 0 + nB^2 - 0 = nI + nB^2 \end{aligned}

がわかる。さらに、

(I+B2)T(1+B2)=I+(B2)T+B2+(B2)TB2=I+(B)2+B2+(B2)2=I+2B2+B4=I+2B2B2=I+B2\begin{aligned} (I + B^2)^T (1 + B^2) &= I + (B^2)^T + B^2 + (B^2)^T B^2 \\ &= I + (-B)^2 + B^2 + (-B^2)^2 \\ &= I + 2B^2 + B^4 \\ &= I + 2B^2 - B^2 \\ &= I + B^2 \end{aligned}

となるので、

f(x)=nxTx2naT(I+B2)Tx+naTa=n(xTx2aT(I+B2)Tx+aTa)=n(xTx2aT(I+B2)Tx+aT(I+B2+B4)a)=n(xTx2aT(I+B2)Tx+aT(I+B2)a+aTB4a)=n(xTx2aT(I+B2)Tx+aT(I+B2)T(I+B2)a+aT(B2)TB2a)=n(x(I+B2)a2+B2a2)\begin{aligned} f(x) &= nx^Tx - 2na^T (I + B^2)^T x + na^Ta \\ &= n(x^Tx - 2a^T(I + B^2)^T x + a^Ta) \\ &= n(x^T x - 2a^T (I + B^2)^T x + a^T (I + B^2 + B^4)a) \\ &= n(x^T x - 2a^T (I + B^2)^T x + a^T(I + B^2)a + a^TB^4 a) \\ &= n(x^T x - 2a^T (I + B^2)^T x + a^T(I + B^2)^T(I + B^2)a + a^T(B^2)^TB^2a) \\ &= n(||x - (I+B^2)a||^2 + ||B^2a||^2) \end{aligned}

である。つまり、が最小値になるのは

x=(I+B2)ax = (I + B^2)a

の時である。