跳到主要内容

東京工業大学 理学院 物理学系 2018年8月実施 午前 [3]

Author​

Miyake, 祭音Myyura

Description​

[A]​

(1) r=(x,y)\boldsymbol r=(x,y)、∇=(∂/∂x,∂/∂y)\boldsymbol\nabla=(\partial/\partial x,\partial/\partial y) とするとき、ln⁡∣r∣\ln|\boldsymbol r| の勾配

∇ln⁡∣r∣\boldsymbol\nabla\ln|\boldsymbol r|

を求めよ。ただし、ln⁡\ln は自然対数関数である。

(2) ラプラシアン Δ=∇⋅∇\Delta=\boldsymbol\nabla\cdot\boldsymbol\nabla を2次元極座標 (r,θ)(r,\theta) を用いて表せ。

(3) ∣r∣≠0|\boldsymbol r|\ne0 において、Δln⁡∣r∣\Delta\ln|\boldsymbol r| を求めよ。

(4) 積分範囲を ∣r∣≤a|\boldsymbol r|\le a(aa は正の定数)として、面積分

I=∬Δln⁡∣r∣ dx dyI=\iint\Delta\ln|\boldsymbol r|\,dx\,dy

を求めよ。ただし、xyxy 平面内の閉曲線 CC に囲まれた領域 SS 上で定義された関数 P(x,y),Q(x,y)P(x,y),Q(x,y) の積分について成り立つ2次元のグリーンの定理

∮C(P dx+Q dy)=∬S(∂Q∂x−∂P∂y)dx dy\oint_C(P\,dx+Q\,dy)=\iint_S\left(\frac{\partial Q}{\partial x}-\frac{\partial P}{\partial y}\right)dx\,dy

を用いてよい。

(5) 前問 (3)、(4) の結果から、∣r∣=0|\boldsymbol r|=0 を含む任意の r\boldsymbol r に対して成り立つ Δln⁡∣r∣\Delta\ln|\boldsymbol r| の表示式を求めよ。ただし、解答欄には答のみを記入すること。

[B]​

(6) 積分

J=∫−∞∞eipxp2−k2−iδ dpJ=\int_{-\infty}^{\infty}\frac{e^{ipx}}{p^2-k^2-i\delta}\,dp

を求めよ。ただし、xx は実数、kk は正の実数、δ\delta は正の無限小とする。

题目描述​

[A]​

(1) 设 r=(x,y)\boldsymbol r=(x,y)、∇=(∂/∂x,∂/∂y)\boldsymbol\nabla=(\partial/\partial x,\partial/\partial y),求 ln⁡∣r∣\ln|\boldsymbol r| 的梯度 ∇ln⁡∣r∣\boldsymbol\nabla\ln|\boldsymbol r|,其中 ln⁡\ln 是自然对数函数。

(2) 用二维极坐标 (r,θ)(r,\theta) 表示拉普拉斯算子 Δ=∇⋅∇\Delta=\boldsymbol\nabla\cdot\boldsymbol\nabla。

(3) 当 ∣r∣≠0|\boldsymbol r|\ne0 时,求 Δln⁡∣r∣\Delta\ln|\boldsymbol r|。

(4) 在积分区域 ∣r∣≤a|\boldsymbol r|\le a(a>0a>0 为常数)上计算面积分

I=∬Δln⁡∣r∣ dx dy.I=\iint\Delta\ln|\boldsymbol r|\,dx\,dy.

可以使用二维格林定理:对于定义在 xyxy 平面闭曲线 CC 所围区域 SS 上的函数 P(x,y),Q(x,y)P(x,y),Q(x,y),有

∮C(P dx+Q dy)=∬S(∂Q∂x−∂P∂y)dx dy.\oint_C(P\,dx+Q\,dy)=\iint_S\left(\frac{\partial Q}{\partial x}-\frac{\partial P}{\partial y}\right)dx\,dy.

(5) 根据 (3)、(4),求对包括 ∣r∣=0|\boldsymbol r|=0 在内的任意 r\boldsymbol r 都成立的 Δln⁡∣r∣\Delta\ln|\boldsymbol r| 表达式。答题栏只填写答案。

[B]​

(6) 计算积分

J=∫−∞∞eipxp2−k2−iδ dp,J=\int_{-\infty}^{\infty}\frac{e^{ipx}}{p^2-k^2-i\delta}\,dp,

其中 xx 为实数,k>0k>0 为实数,δ\delta 为正无穷小。

Kai​

(1)​

∂∂xln⁡∣r⃗∣=12∂∂xln⁡(x2+y2)=xx2+y2=xr2∂∂yln⁡∣r⃗∣=12∂∂yln⁡(x2+y2)=yx2+y2=yr2 \begin{aligned} \frac{\partial}{\partial x} \ln | \vec{r} | &= \frac{1}{2} \frac{\partial}{\partial x} \ln \left( x^2+y^2 \right) = \frac{x}{x^2+y^2} = \frac{x}{r^2} \\ \frac{\partial}{\partial y} \ln | \vec{r} | &= \frac{1}{2} \frac{\partial}{\partial y} \ln \left( x^2+y^2 \right) = \frac{y}{x^2+y^2} = \frac{y}{r^2} \end{aligned}

なので、

∇⃗ln⁡∣r⃗∣=(xr2,yr2)=r⃗r2 \begin{aligned} \vec{\nabla} \ln | \vec{r} | = \left( \frac{x}{r^2}, \frac{y}{r^2} \right) = \frac{\vec{r}}{r^2} \end{aligned}

(2)​

x=rcos⁡θ,y=rsin⁡θ,r=x2+y2,tan⁡θ=y/xx = r \cos \theta, y = r \sin \theta, r = \sqrt{x^2+y^2}, \tan \theta = y/x より、

∂r∂x=xr=cos⁡θ∂r∂y=yr=sin⁡θ∂θ∂x=−yx2cos⁡2θ=−sin⁡θr∂θ∂y=1xcos⁡2θ=cos⁡θr\begin{aligned} \frac{\partial r}{\partial x} &= \frac{x}{r} = \cos \theta \\ \frac{\partial r}{\partial y} &= \frac{y}{r} = \sin \theta \\ \frac{\partial \theta}{\partial x} &= - \frac{y}{x^2} \cos^2 \theta = - \frac{\sin \theta}{r} \\ \frac{\partial \theta}{\partial y} &= \frac{1}{x} \cos^2 \theta = \frac{\cos \theta}{r} \end{aligned}

であるから、

∂∂x=∂r∂x∂∂r+∂θ∂x∂∂θ=cos⁡θ∂∂r−sin⁡θr∂∂θ∂∂y=∂r∂y∂∂r+∂θ∂y∂∂θ=sin⁡θ∂∂r+cos⁡θr∂∂θ\begin{aligned} \frac{\partial}{\partial x} &= \frac{\partial r}{\partial x} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\partial \theta}{\partial x} \frac{\partial}{\partial \theta} = \cos \theta \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \\ \frac{\partial}{\partial y} &= \frac{\partial r}{\partial y} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\partial \theta}{\partial y} \frac{\partial}{\partial \theta} = \sin \theta \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \end{aligned}

であり、

∂2∂x2=(cos⁡θ∂∂r−sin⁡θr∂∂θ)(cos⁡θ∂∂r−sin⁡θr∂∂θ)=cos⁡2θ∂2∂r2+sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ−sin⁡θcos⁡θr∂2∂r∂θ+sin⁡2θr∂∂r−sin⁡θcos⁡θr∂2∂θ∂r+sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ+sin⁡2θr2∂2∂θ2=cos⁡2θ∂2∂r2+2sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ−2sin⁡θcos⁡θr∂2∂r∂θ+sin⁡2θr∂∂r+sin⁡2θr2∂2∂θ2∂2∂y2=(sin⁡θ∂∂r+cos⁡θr∂∂θ)(sin⁡θ∂∂r+cos⁡θr∂∂θ)=sin⁡2θ∂2∂r2−sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ+sin⁡θcos⁡θr∂2∂r∂θ+cos⁡2θr∂∂r+sin⁡θcos⁡θr∂2∂θ∂r−sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ+cos⁡2θr2∂2∂θ2=sin⁡2θ∂2∂r2−2sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ+2sin⁡θcos⁡θr∂2∂r∂θ+cos⁡2θr∂∂r+cos⁡2θr2∂2∂θ2\begin{gathered} \frac{\partial^2}{\partial x^2} = \left( \cos \theta \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \left( \cos \theta \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \\ = \cos^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} \\ {}+ \frac{\sin^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial \theta \partial r} \\ \qquad + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} + \frac{\sin^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ = \cos^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} +2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} -2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} \\ {}+ \frac{\sin^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\sin^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ \frac{\partial^2}{\partial y^2} = \left( \sin \theta \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \left( \sin \theta \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \\ = \sin^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} \\ {}+ \frac{\cos^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial \theta \partial r} \\ \qquad - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} + \frac{\cos^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ = \sin^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} -2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} +2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} \\ {}+ \frac{\cos^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \end{gathered}

したがって、

Δ=∂2∂x2+∂2∂y2=∂2∂r2+1r∂∂r+1r2∂2∂θ2=1r∂∂rr∂∂r+1r2∂2∂θ2\begin{aligned} \Delta &= \frac{\partial^2}{\partial x^2} + \frac{\partial^2}{\partial y^2} \\ &= \frac{\partial^2}{\partial r^2} + \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{1}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ &= \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} r \frac{\partial}{\partial r} + \frac{1}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \end{aligned}

を得る。

(3)​

∣r⃗∣≠0| \vec{r} | \neq 0 のとき、(2) で得た式をつかって、

Δln⁡∣r⃗∣=1r∂∂rr∂∂rln⁡r=1r∂∂rr1r=0 \begin{aligned} \Delta \ln | \vec{r} | = \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} r \frac{\partial}{\partial r} \ln r = \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} r \frac{1}{r} = 0 \end{aligned}

を得る。

(4)​

領域 ∣r⃗∣≤a| \vec{r} | \leq a を SS , 閉曲線 ∣r⃗∣=a| \vec{r} | = a を CC で表して、 ln⁡r\ln r は原点で特異なので、uε=12ln⁡(r2+ε2)u_\varepsilon=\frac12\ln(r^2+\varepsilon^2) と正則化してから ε→0\varepsilon\to0 とする。Green の公式より、分布の意味で

I:=lim⁡ε→0∬SΔuε dx dy=lim⁡ε→0∮C(−∂uε∂y dx+∂uε∂x dy)=∮C(−yr2dx+xr2dy)=∫02π(−asin⁡θa2⋅(−asin⁡θ)+acos⁡θa2⋅(acos⁡θ))dθ=∫02πdθ=2π\begin{aligned} I &:=\lim_{\varepsilon\to0} \iint_S \Delta u_\varepsilon\,dx\,dy \\ &=\lim_{\varepsilon\to0} \oint_C \left(-\frac{\partial u_\varepsilon}{\partial y}\,dx +\frac{\partial u_\varepsilon}{\partial x}\,dy\right) \\ &= \oint_C \left( - \frac{y}{r^2} dx + \frac{x}{r^2} dy \right) \\ &= \int_0^{2 \pi} \left( - \frac{a \sin \theta}{a^2} \cdot (-a \sin \theta) + \frac{a \cos \theta}{a^2} \cdot (a \cos \theta) \right) d \theta \\ &= \int_0^{2 \pi} d \theta \\ &= 2 \pi \end{aligned}

(5)​

uεu_\varepsilon について

Δuε=2ε2(r2+ε2)2\Delta u_\varepsilon =\frac{2\varepsilon^2}{(r^2+\varepsilon^2)^2}

である。この非負関数の全平面上の積分は 2π2\pi で、ε→0\varepsilon\to0 で原点に集中する。したがって任意の試験関数 φ\varphi に対して

lim⁡ε→0∬R2Δuε φ dx dy=2πφ(0).\lim_{\varepsilon\to0} \iint_{\mathbb R^2}\Delta u_\varepsilon\,\varphi\,dx\,dy =2\pi\varphi(0).

よって分布の意味で

Δln⁡∣r⃗∣=2πδ2(r⃗)\begin{aligned} \Delta \ln | \vec{r} | = 2 \pi \delta^2 ( \vec{r} ) \end{aligned}

がわかる。 ただし、 δ2(⋅)\delta^2 ( \cdot ) は、 2次元のディラックのデルタ関数である。

(6)​

κ=k2+iδ\kappa=\sqrt{k^2+i\delta} を実部・虚部がともに正となる枝で取ると、極は p=κp=\kappa(上半平面)と p=−κp=-\kappa(下半平面)である。

x>0x>0 なら上半平面で閉じ、留数定理から Jδ=πieiκx/κJ_\delta=\pi i e^{i\kappa x}/\kappa を得る。x<0x<0 なら下半平面で時計回りに閉じ、Jδ=πie−iκx/κJ_\delta=\pi i e^{-i\kappa x}/\kappa となる。x=0x=0 でも半円弧の積分は O(1/R)O(1/R) で消えるため同じ式が使える。

よって δ→0+\delta\to0^+ とすると

J=πikeik∣x∣.\boxed{J=\frac{\pi i}{k}e^{ik|x|}}.

Reference​