跳到主要内容

東京工業大学 理学院 物理学系 2018年8月実施 午前 [3]

Author​

Miyake, 祭音Myyura

Description​

題意の要約​

公式問題PDF、6ページ

[A] r⃗=(x,y)\vec r=(x,y)、r=x2+y2r=\sqrt{x^2+y^2}、∇=(∂x,∂y)\nabla=(\partial_x,\partial_y) とする。

  1. ∇ln⁡r\nabla\ln r を求める。
  2. Δ=∇⋅∇\Delta=\nabla\cdot\nabla を極座標 (r,θ)(r,\theta) で表す。
  3. r≠0r\ne0 で Δln⁡r\Delta\ln r を求める。
  4. a>0a>0 に対し I=∬r≤aΔln⁡r dx dyI=\iint_{r\le a}\Delta\ln r\,dx\,dy を求める。正向きの境界 CC を持つ領域 SS に対する Green の公式 ∮C(P dx+Q dy)=∬S(∂xQ−∂yP) dx dy\oint_C(P\,dx+Q\,dy)=\iint_S(\partial_xQ-\partial_yP)\,dx\,dy を使ってよい。
  5. 原点も含む Δln⁡r\Delta\ln r の分布としての表示を求める。

[B] 6. 実数 xx、k>0k>0 に対し、δ→0+\delta\to0^+ の意味で J=∫−∞∞eipxp2−k2−iδ dpJ=\int_{-\infty}^{\infty}\frac{e^{ipx}}{p^2-k^2-i\delta}\,dp を計算する。

题目描述​

在二维平面令

r⃗=(x,y),r=∣r⃗∣=x2+y2.\vec r=(x,y),\qquad r=|\vec r|=\sqrt{x^2+y^2}.
  1. 对 r≠0r\neq0,计算

    ∇⃗ln⁡∣r⃗∣,\vec\nabla\ln|\vec r|,

    并证明它等于 r⃗/r2\vec r/r^2。

  2. 使用极坐标

    x=rcos⁡θ,y=rsin⁡θx=r\cos\theta,\qquad y=r\sin\theta

    推导二维 Laplace 算子

    Δ=∂2∂x2+∂2∂y2\Delta =\frac{\partial^2}{\partial x^2} +\frac{\partial^2}{\partial y^2}

    的极坐标形式。

  3. 对 r≠0r\neq0,证明

    Δln⁡∣r⃗∣=0.\Delta\ln|\vec r|=0.
  4. 令

    S={r⃗:∣r⃗∣≤a},C={r⃗:∣r⃗∣=a},S=\{\vec r:|\vec r|\leq a\}, \qquad C=\{\vec r:|\vec r|=a\},

    其中 CC 取正向。使用二维散度定理/Green 公式计算

    I=∬SΔln⁡∣r⃗∣ dx dy.I=\iint_S\Delta\ln|\vec r|\,\mathrm dx\,\mathrm dy.
  5. 结合第 3、4 问,在分布意义下证明二维 Laplace 算子的基本解恒等式

    Δln⁡∣r⃗∣=2πδ2(r⃗),\Delta\ln|\vec r| =2\pi\delta^2(\vec r),

    其中 δ2\delta^2 为二维 Dirac delta 函数。

  6. 对实数 xx 和 k>0k>0,在 δ→0+\delta\to0^+ 的意义下计算

    J=∫−∞∞eipxp2−k2−iδ dp.J=\int_{-\infty}^{\infty}\frac{e^{ipx}}{p^2-k^2-i\delta}\,dp.

Kai​

(1)​

∂∂xln⁡∣r⃗∣=12∂∂xln⁡(x2+y2)=xx2+y2=xr2∂∂yln⁡∣r⃗∣=12∂∂yln⁡(x2+y2)=yx2+y2=yr2 \begin{aligned} \frac{\partial}{\partial x} \ln | \vec{r} | &= \frac{1}{2} \frac{\partial}{\partial x} \ln \left( x^2+y^2 \right) = \frac{x}{x^2+y^2} = \frac{x}{r^2} \\ \frac{\partial}{\partial y} \ln | \vec{r} | &= \frac{1}{2} \frac{\partial}{\partial y} \ln \left( x^2+y^2 \right) = \frac{y}{x^2+y^2} = \frac{y}{r^2} \end{aligned}

なので、

∇⃗ln⁡∣r⃗∣=(xr2,yr2)=r⃗r2 \begin{aligned} \vec{\nabla} \ln | \vec{r} | = \left( \frac{x}{r^2}, \frac{y}{r^2} \right) = \frac{\vec{r}}{r^2} \end{aligned}

(2)​

x=rcos⁡θ,y=rsin⁡θ,r=x2+y2,tan⁡θ=y/xx = r \cos \theta, y = r \sin \theta, r = \sqrt{x^2+y^2}, \tan \theta = y/x より、

∂r∂x=xr=cos⁡θ∂r∂y=yr=sin⁡θ∂θ∂x=−yx2cos⁡2θ=−sin⁡θr∂θ∂y=1xcos⁡2θ=cos⁡θr\begin{aligned} \frac{\partial r}{\partial x} &= \frac{x}{r} = \cos \theta \\ \frac{\partial r}{\partial y} &= \frac{y}{r} = \sin \theta \\ \frac{\partial \theta}{\partial x} &= - \frac{y}{x^2} \cos^2 \theta = - \frac{\sin \theta}{r} \\ \frac{\partial \theta}{\partial y} &= \frac{1}{x} \cos^2 \theta = \frac{\cos \theta}{r} \end{aligned}

であるから、

∂∂x=∂r∂x∂∂r+∂θ∂x∂∂θ=cos⁡θ∂∂r−sin⁡θr∂∂θ∂∂y=∂r∂y∂∂r+∂θ∂y∂∂θ=sin⁡θ∂∂r+cos⁡θr∂∂θ\begin{aligned} \frac{\partial}{\partial x} &= \frac{\partial r}{\partial x} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\partial \theta}{\partial x} \frac{\partial}{\partial \theta} = \cos \theta \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \\ \frac{\partial}{\partial y} &= \frac{\partial r}{\partial y} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\partial \theta}{\partial y} \frac{\partial}{\partial \theta} = \sin \theta \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \end{aligned}

であり、

∂2∂x2=(cos⁡θ∂∂r−sin⁡θr∂∂θ)(cos⁡θ∂∂r−sin⁡θr∂∂θ)=cos⁡2θ∂2∂r2+sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ−sin⁡θcos⁡θr∂2∂r∂θ+sin⁡2θr∂∂r−sin⁡θcos⁡θr∂2∂θ∂r    +sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ+sin⁡2θr2∂2∂θ2=cos⁡2θ∂2∂r2+2sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ−2sin⁡θcos⁡θr∂2∂r∂θ+sin⁡2θr∂∂r+sin⁡2θr2∂2∂θ2∂2∂y2=(sin⁡θ∂∂r+cos⁡θr∂∂θ)(sin⁡θ∂∂r+cos⁡θr∂∂θ)=sin⁡2θ∂2∂r2−sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ+sin⁡θcos⁡θr∂2∂r∂θ+cos⁡2θr∂∂r+sin⁡θcos⁡θr∂2∂θ∂r    −sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ+cos⁡2θr2∂2∂θ2=sin⁡2θ∂2∂r2−2sin⁡θcos⁡θr2∂∂θ+2sin⁡θcos⁡θr∂2∂r∂θ+cos⁡2θr∂∂r+cos⁡2θr2∂2∂θ2\begin{aligned} \frac{\partial^2}{\partial x^2} &= \left( \cos \theta \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \left( \cos \theta \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \\ &= \cos^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} + \frac{\sin^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial \theta \partial r} \\ &\ \ \ \ + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} + \frac{\sin^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ &= \cos^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} +2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} -2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} + \frac{\sin^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\sin^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ \frac{\partial^2}{\partial y^2} &= \left( \sin \theta \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \left( \sin \theta \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \\ &= \sin^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} + \frac{\cos^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial \theta \partial r} \\ &\ \ \ \ - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} + \frac{\cos^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ &= \sin^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} -2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} +2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} + \frac{\cos^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \end{aligned}

したがって、

Δ=∂2∂x2+∂2∂y2=∂2∂r2+1r∂∂r+1r2∂2∂θ2=1r∂∂rr∂∂r+1r2∂2∂θ2\begin{aligned} \Delta &= \frac{\partial^2}{\partial x^2} + \frac{\partial^2}{\partial y^2} \\ &= \frac{\partial^2}{\partial r^2} + \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{1}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ &= \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} r \frac{\partial}{\partial r} + \frac{1}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \end{aligned}

を得る。

(3)​

∣r⃗∣≠0| \vec{r} | \neq 0 のとき、(2) で得た式をつかって、

Δln⁡∣r⃗∣=1r∂∂rr∂∂rln⁡r=1r∂∂rr1r=0 \begin{aligned} \Delta \ln | \vec{r} | = \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} r \frac{\partial}{\partial r} \ln r = \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} r \frac{1}{r} = 0 \end{aligned}

を得る。

(4)​

領域 ∣r⃗∣≤a| \vec{r} | \leq a を SS , 閉曲線 ∣r⃗∣=a| \vec{r} | = a を CC で表して、 ln⁡r\ln r は原点で特異なので、uε=12ln⁡(r2+ε2)u_\varepsilon=\frac12\ln(r^2+\varepsilon^2) と正則化してから ε→0\varepsilon\to0 とする。Green の公式より、分布の意味で

I:=lim⁡ε→0∬SΔuε dx dy=lim⁡ε→0∮C(−∂uε∂y dx+∂uε∂x dy)=∮C(−yr2dx+xr2dy)=∫02π(−asin⁡θa2⋅(−asin⁡θ)+acos⁡θa2⋅(acos⁡θ))dθ=∫02πdθ=2π\begin{aligned} I &:=\lim_{\varepsilon\to0} \iint_S \Delta u_\varepsilon\,dx\,dy \\ &=\lim_{\varepsilon\to0} \oint_C \left(-\frac{\partial u_\varepsilon}{\partial y}\,dx +\frac{\partial u_\varepsilon}{\partial x}\,dy\right) \\ &= \oint_C \left( - \frac{y}{r^2} dx + \frac{x}{r^2} dy \right) \\ &= \int_0^{2 \pi} \left( - \frac{a \sin \theta}{a^2} \cdot (-a \sin \theta) + \frac{a \cos \theta}{a^2} \cdot (a \cos \theta) \right) d \theta \\ &= \int_0^{2 \pi} d \theta \\ &= 2 \pi \end{aligned}

(5)​

uεu_\varepsilon について

Δuε=2ε2(r2+ε2)2\Delta u_\varepsilon =\frac{2\varepsilon^2}{(r^2+\varepsilon^2)^2}

である。この非負関数の全平面上の積分は 2π2\pi で、ε→0\varepsilon\to0 で原点に集中する。したがって任意の試験関数 φ\varphi に対して

lim⁡ε→0∬R2Δuε φ dx dy=2πφ(0).\lim_{\varepsilon\to0} \iint_{\mathbb R^2}\Delta u_\varepsilon\,\varphi\,dx\,dy =2\pi\varphi(0).

よって分布の意味で

Δln⁡∣r⃗∣=2πδ2(r⃗)\begin{aligned} \Delta \ln | \vec{r} | = 2 \pi \delta^2 ( \vec{r} ) \end{aligned}

がわかる。 ただし、 δ2(⋅)\delta^2 ( \cdot ) は、 2次元のディラックのデルタ関数である。

(6)​

κ=k2+iδ\kappa=\sqrt{k^2+i\delta} を実部・虚部がともに正となる枝で取ると、極は p=κp=\kappa(上半平面)と p=−κp=-\kappa(下半平面)である。

x>0x>0 なら上半平面で閉じ、留数定理から Jδ=πieiκx/κJ_\delta=\pi i e^{i\kappa x}/\kappa を得る。x<0x<0 なら下半平面で時計回りに閉じ、Jδ=πie−iκx/κJ_\delta=\pi i e^{-i\kappa x}/\kappa となる。x=0x=0 でも半円弧の積分は O(1/R)O(1/R) で消えるため同じ式が使える。

よって δ→0+\delta\to0^+ とすると

J=πikeik∣x∣.\boxed{J=\frac{\pi i}{k}e^{ik|x|}}.