跳到主要内容

東京工業大学 理学院 物理学系 2018年8月実施 午前 [3]

Author

Miyake, 祭音Myyura

Description

題意の要約

公式問題PDF、6ページ

[A] r=(x,y)\vec r=(x,y)r=x2+y2r=\sqrt{x^2+y^2}=(x,y)\nabla=(\partial_x,\partial_y) とする。

  1. lnr\nabla\ln r を求める。
  2. Δ=\Delta=\nabla\cdot\nabla を極座標 (r,θ)(r,\theta) で表す。
  3. r0r\ne0Δlnr\Delta\ln r を求める。
  4. a>0a>0 に対し I=raΔlnrdxdyI=\iint_{r\le a}\Delta\ln r\,dx\,dy を求める。正向きの境界 CC を持つ領域 SS に対する Green の公式 C(Pdx+Qdy)=S(xQyP)dxdy\oint_C(P\,dx+Q\,dy)=\iint_S(\partial_xQ-\partial_yP)\,dx\,dy を使ってよい。
  5. 原点も含む Δlnr\Delta\ln r の分布としての表示を求める。

[B] 6. 実数 xxk>0k>0 に対し、δ0+\delta\to0^+ の意味で J=eipxp2k2iδdpJ=\int_{-\infty}^{\infty}\frac{e^{ipx}}{p^2-k^2-i\delta}\,dp を計算する。

题目描述

在二维平面令

r=(x,y),r=r=x2+y2.\vec r=(x,y),\qquad r=|\vec r|=\sqrt{x^2+y^2}.
  1. r0r\neq0,计算

    lnr,\vec\nabla\ln|\vec r|,

    并证明它等于 r/r2\vec r/r^2

  2. 使用极坐标

    x=rcosθ,y=rsinθx=r\cos\theta,\qquad y=r\sin\theta

    推导二维 Laplace 算子

    Δ=2x2+2y2\Delta =\frac{\partial^2}{\partial x^2} +\frac{\partial^2}{\partial y^2}

    的极坐标形式。

  3. r0r\neq0,证明

    Δlnr=0.\Delta\ln|\vec r|=0.
  4. S={r:ra},C={r:r=a},S=\{\vec r:|\vec r|\leq a\}, \qquad C=\{\vec r:|\vec r|=a\},

    其中 CC 取正向。使用二维散度定理/Green 公式计算

    I=SΔlnrdxdy.I=\iint_S\Delta\ln|\vec r|\,\mathrm dx\,\mathrm dy.
  5. 结合第 3、4 问,在分布意义下证明二维 Laplace 算子的基本解恒等式

    Δlnr=2πδ2(r),\Delta\ln|\vec r| =2\pi\delta^2(\vec r),

    其中 δ2\delta^2 为二维 Dirac delta 函数。

  6. 对实数 xxk>0k>0,在 δ0+\delta\to0^+ 的意义下计算

    J=eipxp2k2iδdp.J=\int_{-\infty}^{\infty}\frac{e^{ipx}}{p^2-k^2-i\delta}\,dp.

Kai

(1)

xlnr=12xln(x2+y2)=xx2+y2=xr2ylnr=12yln(x2+y2)=yx2+y2=yr2 \begin{aligned} \frac{\partial}{\partial x} \ln | \vec{r} | &= \frac{1}{2} \frac{\partial}{\partial x} \ln \left( x^2+y^2 \right) = \frac{x}{x^2+y^2} = \frac{x}{r^2} \\ \frac{\partial}{\partial y} \ln | \vec{r} | &= \frac{1}{2} \frac{\partial}{\partial y} \ln \left( x^2+y^2 \right) = \frac{y}{x^2+y^2} = \frac{y}{r^2} \end{aligned}

なので、

lnr=(xr2,yr2)=rr2 \begin{aligned} \vec{\nabla} \ln | \vec{r} | = \left( \frac{x}{r^2}, \frac{y}{r^2} \right) = \frac{\vec{r}}{r^2} \end{aligned}

(2)

x=rcosθ,y=rsinθ,r=x2+y2,tanθ=y/xx = r \cos \theta, y = r \sin \theta, r = \sqrt{x^2+y^2}, \tan \theta = y/x より、

rx=xr=cosθry=yr=sinθθx=yx2cos2θ=sinθrθy=1xcos2θ=cosθr\begin{aligned} \frac{\partial r}{\partial x} &= \frac{x}{r} = \cos \theta \\ \frac{\partial r}{\partial y} &= \frac{y}{r} = \sin \theta \\ \frac{\partial \theta}{\partial x} &= - \frac{y}{x^2} \cos^2 \theta = - \frac{\sin \theta}{r} \\ \frac{\partial \theta}{\partial y} &= \frac{1}{x} \cos^2 \theta = \frac{\cos \theta}{r} \end{aligned}

であるから、

x=rxr+θxθ=cosθrsinθrθy=ryr+θyθ=sinθr+cosθrθ\begin{aligned} \frac{\partial}{\partial x} &= \frac{\partial r}{\partial x} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\partial \theta}{\partial x} \frac{\partial}{\partial \theta} = \cos \theta \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \\ \frac{\partial}{\partial y} &= \frac{\partial r}{\partial y} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\partial \theta}{\partial y} \frac{\partial}{\partial \theta} = \sin \theta \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \end{aligned}

であり、

2x2=(cosθrsinθrθ)(cosθrsinθrθ)=cos2θ2r2+sinθcosθr2θsinθcosθr2rθ+sin2θrrsinθcosθr2θr    +sinθcosθr2θ+sin2θr22θ2=cos2θ2r2+2sinθcosθr2θ2sinθcosθr2rθ+sin2θrr+sin2θr22θ22y2=(sinθr+cosθrθ)(sinθr+cosθrθ)=sin2θ2r2sinθcosθr2θ+sinθcosθr2rθ+cos2θrr+sinθcosθr2θr    sinθcosθr2θ+cos2θr22θ2=sin2θ2r22sinθcosθr2θ+2sinθcosθr2rθ+cos2θrr+cos2θr22θ2\begin{aligned} \frac{\partial^2}{\partial x^2} &= \left( \cos \theta \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \left( \cos \theta \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \\ &= \cos^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} + \frac{\sin^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial \theta \partial r} \\ &\ \ \ \ + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} + \frac{\sin^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ &= \cos^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} +2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} -2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} + \frac{\sin^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\sin^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ \frac{\partial^2}{\partial y^2} &= \left( \sin \theta \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \left( \sin \theta \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos \theta}{r} \frac{\partial}{\partial \theta} \right) \\ &= \sin^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} + \frac{\cos^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial \theta \partial r} \\ &\ \ \ \ - \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} + \frac{\cos^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ &= \sin^2 \theta \frac{\partial^2}{\partial r^2} -2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r^2} \frac{\partial}{\partial \theta} +2 \frac{\sin \theta \cos \theta}{r} \frac{\partial^2}{\partial r \partial \theta} + \frac{\cos^2 \theta}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos^2 \theta}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \end{aligned}

したがって、

Δ=2x2+2y2=2r2+1rr+1r22θ2=1rrrr+1r22θ2\begin{aligned} \Delta &= \frac{\partial^2}{\partial x^2} + \frac{\partial^2}{\partial y^2} \\ &= \frac{\partial^2}{\partial r^2} + \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} + \frac{1}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \\ &= \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} r \frac{\partial}{\partial r} + \frac{1}{r^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \end{aligned}

を得る。

(3)

r0| \vec{r} | \neq 0 のとき、(2) で得た式をつかって、

Δlnr=1rrrrlnr=1rrr1r=0 \begin{aligned} \Delta \ln | \vec{r} | = \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} r \frac{\partial}{\partial r} \ln r = \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} r \frac{1}{r} = 0 \end{aligned}

を得る。

(4)

領域 ra| \vec{r} | \leq aSS , 閉曲線 r=a| \vec{r} | = aCC で表して、 lnr\ln r は原点で特異なので、uε=12ln(r2+ε2)u_\varepsilon=\frac12\ln(r^2+\varepsilon^2) と正則化してから ε0\varepsilon\to0 とする。Green の公式より、分布の意味で

I:=limε0SΔuεdxdy=limε0C(uεydx+uεxdy)=C(yr2dx+xr2dy)=02π(asinθa2(asinθ)+acosθa2(acosθ))dθ=02πdθ=2π\begin{aligned} I &:=\lim_{\varepsilon\to0} \iint_S \Delta u_\varepsilon\,dx\,dy \\ &=\lim_{\varepsilon\to0} \oint_C \left(-\frac{\partial u_\varepsilon}{\partial y}\,dx +\frac{\partial u_\varepsilon}{\partial x}\,dy\right) \\ &= \oint_C \left( - \frac{y}{r^2} dx + \frac{x}{r^2} dy \right) \\ &= \int_0^{2 \pi} \left( - \frac{a \sin \theta}{a^2} \cdot (-a \sin \theta) + \frac{a \cos \theta}{a^2} \cdot (a \cos \theta) \right) d \theta \\ &= \int_0^{2 \pi} d \theta \\ &= 2 \pi \end{aligned}

(5)

uεu_\varepsilon について

Δuε=2ε2(r2+ε2)2\Delta u_\varepsilon =\frac{2\varepsilon^2}{(r^2+\varepsilon^2)^2}

である。この非負関数の全平面上の積分は 2π2\pi で、ε0\varepsilon\to0 で原点に集中する。したがって任意の試験関数 φ\varphi に対して

limε0R2Δuεφdxdy=2πφ(0).\lim_{\varepsilon\to0} \iint_{\mathbb R^2}\Delta u_\varepsilon\,\varphi\,dx\,dy =2\pi\varphi(0).

よって分布の意味で

Δlnr=2πδ2(r)\begin{aligned} \Delta \ln | \vec{r} | = 2 \pi \delta^2 ( \vec{r} ) \end{aligned}

がわかる。 ただし、 δ2()\delta^2 ( \cdot ) は、 2次元のディラックのデルタ関数である。

(6)

κ=k2+iδ\kappa=\sqrt{k^2+i\delta} を実部・虚部がともに正となる枝で取ると、極は p=κp=\kappa(上半平面)と p=κp=-\kappa(下半平面)である。

x>0x>0 なら上半平面で閉じ、留数定理から Jδ=πieiκx/κJ_\delta=\pi i e^{i\kappa x}/\kappa を得る。x<0x<0 なら下半平面で時計回りに閉じ、Jδ=πieiκx/κJ_\delta=\pi i e^{-i\kappa x}/\kappa となる。x=0x=0 でも半円弧の積分は O(1/R)O(1/R) で消えるため同じ式が使える。

よって δ0+\delta\to0^+ とすると

J=πikeikx.\boxed{J=\frac{\pi i}{k}e^{ik|x|}}.